Cộng đồng học tập 24h, học,học mọi lúc, học mọi nơi.

MÔ HÌNH TAM TÀI – NGŨ HÀNH

2.1. Tam tài

 

Tam tài là một khái niệm bộ ba, “ ba phép ” ( tài = phép, chiêu thức ) : Thiên-Địa-Nhân. Song, có lẽ rằng đây là một tên gọi Open về sau dùng để gọi sự vận dụng đơn cử một ý niệm triết lí cổ xưa về cấu trúc khoảng trống của ngoài hành tinh dưới dạng một quy mô ba yếu tố .Con đường đi từ âm khí và dương khí đến, tam tài có lẽ rằng đã diễn ra như sau : với lối tư duy tổng hợp và biện chứng quen thuộc, người xưa sớm nhận ra rằng những cặp âm khí và dương khí tưởng chừng riêng rẽ như trời-đất, trời-người, đất-người thực ra có mối liên hệ rất ngặt nghèo với nhau, tạo nên một loại quy mô mạng lưới hệ thống gồm ba thành tố ( hình 2.3 ). Trong tam tài “ Trời-Đất-Người ” này, Trời dương, Đất âm, còn Người ở giữa ( âm so với Trời, nhưng dương so với Đất ) .Hình 2.3 : Nguyên lí hình thành tam tàiTrời – Đất – Người chỉ là một bộ ba nổi bật đại diện thay mặt cho hàng loạt những bộ ba khác : trời-đất-nước ( tín ngưỡng Tam phủ ), cha-mẹ-con, con người – khoảng trống – thời hạn, Sơn Tinh – Thủy Tinh – Mị Nương ; bộ ba vợ-chồng-em chết đi biến thành bộ ba trầu-cau-vôi, bộ ba vợ – chồng cũ – chồng mới chết đi biến thành bộ ba ông đầu rau ứng với bộ ba thần đất – thần nhà bếp – thần chợ búa … Trên trống đồng, Trơi-Đất-Người được bộc lộ bâng bộ ba Chim-Hươu-Người khắc trên ba vành từ ngoài vào trong. Trên những chiếc rìu Đông Sơn có những hình trang trí biểu lộ con đường chuyến tiếp từ tư duy âm khí và dương khí ( cặp cá sấu – Rồng đang giao nhau ) sang tư duy số lượng 3 – tam tài ( một mái ấm gia đình hươu, một mái ấm gia đình người – 2 cha mẹ 1 con ) .2.2. Những đặc trưng khái quát của Ngũ hànhTrong đời sống, người nông nghiệp tiếp xúc với đất trồng trọt, cây nuôi sống con người, nước tưới cây, lửa đuổi tro nuôi đất, sắt đá cho ta công cụ lao động nhưng làm cây cối cằn cỗi không mọc được … Từ những vật chất đơn cử và thiết thực khởi đầu, ý nghĩa của chúng được phức tạp hóa dần thành những ý niệm trừu tượng, đa nghĩa tích hợp trong hai bộ tam tài “ Thuỷ-Hỏa-Thổ ” và “ Mộc-Kim-Thổ ”, trong đó có Thổ là yếu tố chung. Kết hợp chúng lại ta được một Bộ Năm với số mối quan hệ phong phú và đa dạng chủng loại hơn hẳn, trong đó “ Thuỷ-Hỏa ” là một cặp âm khí và dương khí trái chiều nhau rất rõ ràng, “ Mộc-kim ” là cặp thứ hai, “ Thổ ” ở giữa điều hòa ( xem hình 2.5 ) .Hình 2.5 : Nguyên lí hình thành Bộ Năm từ 2 bộ Tam tàiDo có mức độ trừu tượng hóa cao, Ngũ hành không phải là “ 5 yếu tố ”, mà là 5 loại hoạt động ( hành = sự hoạt động ) ; Thủy, Hỏa … không riêng gì và không nhất thiết là “ nước ”, “ lửa ” mà còn là rất nhiều thứ khác. Đó là những khái niệm với nội hàm riêng không liên quan gì đến nhau, những khái niệm không thể dịch được .2.3. Hà Đồ – cơ sở của Ngũ hành2.3.1. Hà Đồ ( hình 2.6, trái ) là một mạng lưới hệ thống gồm những nhóm châm đen hoặc trắng được sắp xếp theo những phương pháp nhất định. Tên gọi “ Hà Đồ ” là theo truyền thuyết thần thoại do người Nước Trung Hoa đời Hán đặt ra, theo đó thì khi vua Phục Hà đi chơi ở sông, thấy có con Long Mã ( = con vật tưởng tượng mình ngựa đầu rồng ) nổi lên, trên sống lưng có bức ( bức vẽ ) : Phục Hi theo đó mà làm ra Hà Đồ .Những nhóm chấm-vạch ấy chính là những kí hiệu bộc lộ 10 số tự nhiên từ 1 đến 10 ở thời kì chưa có chữ viết, nhưng đã Open triết lí âm khí và dương khí, bởi lẽ những chấm trắng chính là những số dương ( số lẻ ) và những chấm đen biểu lộ những số âm ( số chẵn ). Bức đồ này hoàn toàn có thể chuyển sang dạng những cột số văn minh như ở hình 2.6 ( phải ) .Hình 2.6 : ( phải ) – Giải mã Hà Đồ2.3.2. Đây là loại sản phẩm mang tính triết lí thâm thúy của lối tư duy tổng hợp. Trước hết, đó là sự tổng hợp giữa số học và hình học ( người làm nông phải vừa tính đếm, vừa đo đạc ruộng đất ) : 10 số lượng được chia thành 5 nhóm, mỗi nhóm có một số âm ( chẵn ) và một dương ( lẻ ), gắn với một phương : bắc-nam-đông-tây và TW ( nơi con người đứng – không có TW thì không thể nào xác lập bắc-nam-đông-tây được ) .Thứ hai, đây là sự tổng hợp cuộc sống những số lượng với đời sống ( của con người : Các số nhỏ ( từ 1/5 ) gọi là số sinh, nằm ở vòng trong ; những số lớn ( từ 6-10 ) gọi là số thành, nằm ở vòng ngoài ( ngay cả ở TW, số 5 cũng nằm trong số 10 ), cũng như con người, khi mới sinh ra còn quanh quẩn trong nhà, trưởng thành lên mới đi ra ngoài xã hội .Hà Đồ thực sự là một thứ triết lí uyên bác về những số lượng : Mỗi nhóm số có một chẵn một lẻ ( một âm một dương ) ; một nhỏ một lớn ( một sinh một thành ). Người nông nghiệp chú trọng nhiều đến những quan hệ, do đó đặc biệt quan trọng chăm sóc đến chỗ giữa – số lượng 5 ở chỗ giữa của chính giữa, TT của TT, được gọi là số “ tham thiên lưỡng địa ” ( 3 trời 2 đất = 3 dương 2 âm ) .Tại sao 5 được tổ họp từ 3 + 2 chữ không phải tử 4 + 1 ? Không có sách nào lý giải về yếu tố này, tuy nhiên địa thế căn cứ vào triết lí âm khí và dương khí thì hoàn toàn có thể thấy rằng trong thiên hà, 2-3 chính là tỉ lệ âm khí và dương khí hợp ” hơn cả : Nó không quá chênh lệch tới mức mất cân đối như 1-4 ( dương bị âm ép chế ), cũng không cân đối tuyệt đối ( đồng nghĩa tương quan với chết ), mà là dương vừa khít nhỉnh hơn âm một tí. Dương có lớn hơn âm thì thiên hà mới tăng trưởng, nhưng lớn hơn ở mức vừa phải thì thiên hà mới tăng trưởng một cách hòa giải, vững chãi .Chính là địa thế căn cứ vào triết lí tham thiên lưỡng địa này mà vào năm 1957, hai nhà khoa học người Mĩ gốc Trung Quốc là Dương Chấn Ninh ( Đại học Princeton ) và Lí Chính Đạo ( Đại học Columbia ) đã được nhận phần thưởng Nobel về vật lí nhờ tìm ra rằng hạt nguyên tử khi nổ làm bắn ra những tia dương và âm có độ dài theo tỉ lệ 3-2 thước đó thông dụng luật tuy nhiên tiến : khi bị phóng xạ, những li tử âm khí và dương khí được phóng ra song song ) ; nếu có một nguyên tử khác chặn đầu chúng thì từ tia dương lóe ra 3 tia nhỏ, còn từ đa âm chỉ lóe ra 2 tia thôi ( Báo Time ngày 28-1-1957 )Vai trò của số 5 so với nên văn hóa truyền thống nông nghiệp Nam-Á lớn đến mức người Nước Ta ta có tục kính nể số lượng 5, kiêng số lượng 5 và kiêng luôn cả những cấp số cấu thành nên nó ( xem ở trên ) : Mồng năm mười bốn, hai ba đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn !2.4. Ngũ Hành theo Hà ĐồTrong sự sống sót và tăng trưởng của mình, Hà Đồ đã trở thành cơ sở cho việc tạo nên Ngũ Hành. Mỗi phương – mỗi nhóm số Hà Đồ tiếp đón một hành tương ứng theo thứ tự như sau ( x. bảng 2.3 ) :STTSỐ HÀ ĐỒPHƯƠNGHÀNH1 – ‘Phương bắchành Thuỷ2 – ‡Phương namhành Hoả3ƒ – “Phương đônghành Mộc4 – ‰Phương tâyhành Kim5… – •Trung ươnghành ThổBảng 2.3 : Tương ứng “ Số Hà Đồ – Phương – Hành ”Ngũ hành thiết kế xây dựng như thể chính là một quy mô 5 yêu tố về cấu trúc khoảng trống của thiên hà. Sự sắp xếp những hành theo phương cho thấy rõ nguồn gốc nông nghiệp của Ngũ hành : Đối với người nông nghiệp không gì quan trọng hơn đất, cho nên vì thế hành Thổ được đặt vào TW, quản lý bốn phương ( vị trí của số tham thiên lưỡng địa ) .Sau đất thì đến nước. Đối với người làm nông nghiệp, không gì quan trọng hơn đất và nước ; vì vậy sau đất, nước trở thành quan trọng số một ( Nhất nước, nhì phân … ) : Hành Thủy ứng với số 1 của Hà Đồ, là khởi đầu ( nguyên thuỷ, thủy chung ) ; Thủy là âm, cho nên vì thế phải ở phương bắc ; còn hành Hỏa là dương, tất sẽ ở phương nam. Còn lại cặp Mộc-Kim thì hành Mộc ( dương ) bởi cây cối là sự sống, xanh tốt vào buổi sáng, mùa xuân – ứng với phương đông dương thế ; còn hành Kim ( âm, bởi sắt kẽm kim loại tĩnh ) ứng với phương tây âm tính .Như vậy những hành được sắp xếp theo thứ tự của Hà Đồ – đó là thứ tự Thủy – Hỏa – Mộc – Kim – Thổ. Thứ tự quen dùng “ Kim – Mộc-Thuỷ-Hỏa-Thổ ” là thứ tự đã bị sau này làm cho sai lầm .Giữa những hành có quan hệ tương sinh ( hành này tương hỗ, giúp sức cho hành kia ) : quan hệ này xác lập giữa từng cặp hai hành một theo trật tự thuận chiều kim đồng hồ đeo tay của Ngũ hành theo Hà Đồ ( hình 2.7 ) :Hình 2.7 : Ngũ hành tương sinh theo Hà Đồ* Thủy sinh Mộc ( ví dụ : nước giúp cho cây xanh tươi ) ;* Mộc sinh Hỏa ( ví dụ : gỗ làm nguyên vật liệu cho lửa cháy ) ;* Hỏa sinh Thổ ( ví dụ : lửa đốt tro bụi làm cho đất phì nhiêu ) ;* Thổ sinh Kim ( ví dụ : trong lòng đất sinh ra sắt kẽm kim loại ) ;* Kim sinh Thủy ( ví dụ : sắt kẽm kim loại lương sinh theo Hà Đồ nóng chảy trở lại thể lỏng ) .Ngũ hành tương sinh thực chất là sự chi tiết cụ thể hóa của quan hệ âm khí và dương khí chuyển hóa ( Thuỷ là cực âm và Hỏa là cực dương ) .Giữa những hành còn có quan hệ khắc chế ( hành này hạn chế, gây trở ngại cho hành kia ) theo những cặp sau :* Thủy khắc Hỏa ( ví dụ : nước dập tắt lửa ) ;* Hỏa khắc Kim ( ví dụ : lửa nung chảy sắt kẽm kim loại ) ;* Kim khắc Mộc ( ví dụ : dao chặt cây ) ;* Mộc khắc Thổ ( ví dụ : cây hút chất màu của đất ) ;* Thổ khắc Thủy ( ví dụ : đất đắp đê ngăn nước ) .Quan hệ tương khắc và chế ngự giữa những hành Hạ thổ được xác lập theo hướng ngược chiều kim đồng hồ đeo tay trên Lạc Thư – bước tăng trưởng tiếp theo của Hà Đồ ( Lạc Thư gồm những số từ 1 đến 9 xếp thành hình vuông vắn sao cho những số dương và âm cân đối nhau, hiệu quả là bất kể 3 số nào trên một đường thẳng đều cho một tổng không bao giờ thay đổi bằng 15 ). Cả hai loại quan hệ tương sinh và khắc chế hoàn toàn có thể được ghép lại, trình diễn trong một hình ngôi sao 5 cánh lấy Ngũ hành theo Hà Đồ làm gốc và kéo hành Thổ từ TT ra biên ( hình 2.8 ) : Các mũi tên theo vòng tròn thuận chiều kim đồng hồ đeo tay biểu thị quan hệ Ngũ hành tương sinh, còn những mũi tên vẽ theo hình ngôi sao 5 cánh một nét bên trong biểu thị quan hệ Ngũ hành tương khắc và chế ngự .Hình 2.8 : Ngũ hành tương sinh khắc chếVới tư cách một mô hình bộ 5 về cấu trúc khoảng trống của thiên hà, Ngũ hành có những ưu điểm : a ) Có số lượng thành tố vừa phải ( không nhiều quá, không ít quá ) ; b ) Có số lượng thành tố lẻ ( bao quát được TT ) ; c ) Có số lượng mối quan hệ tối đa. Về mặt toán học, người ta đã chứng tỏ rằng mạng lưới hệ thống 5 TT chính là mạng lưới hệ thống tự kiểm soát và điều chỉnh ưu việt nhất. Không phải ngẫu nhiên mà khung hình con người là một mạng lưới hệ thống Ngũ hành ( xem II – § 4 ), bàn tay bàn chân con người cũng đều là những mạng lưới hệ thống Ngũ hành. Bàn tay người 5 ngón chính là mẫu sản phẩm ở đầu cuối của cả một quy trình tiến hóa từ động vật hoang dã bậc thấp ( cá với vây là 1 mái chèo ), qua những loài trung gian ( loài móng guốc ; chim gà, … ) mà đi lên .2.5. Ứng dụng của Ngũ hành2.5.1. Ngũ hành có ứng dụng rất rộng. Sở dĩ như vậy là vì, như đã nói, những hành trong Ngũ hành là những khái niệm vừa đơn cử vừa trừu tượng, chúng rất đa nghĩa ( xem bảng 2.4 ) .Trong những ý nghĩa này thì về mặt văn hóa truyền thống, đáng chú ý quan tâm là mạng lưới hệ thống những màu biểu và vật biểu theo Ngũ hành. Về màu biểu thì hai màu đen, đỏ mang tính trái chiều âm / dương rõ ràng nhất nên ứng với hai hành Thủy-Hỏa ( hai phương bắc-nam ). Hai màu xanh – trắng cũng trái chiều âm / dương nhưng kém rõ ràng hơn, ứng với hai hành Mộc-Kim. Màu vàng ứng với hành Thổ ở TW .STTLĩnh vựcTHUỶHOẢMỘCKIMTHỔ1

 Số Hà Đồ

Xem thêm: Hoa hậu H’Hen Niê xác nhận chia tay bạn trai

123452Hành được sinhMộcThổHỏaThủyKim3Hành bị khắcHỏaKimThổMộcThủy4Vật chấtnướclửacâysắt kẽm kim loạiđất5Phương hướngbắcnamđôngtâyTW6Thời tiết ( mùa )ĐôngHạXuânThukhoảng chừng giữa những mùa7Mùi vịmặnđắngchuacayngọt8Thế đấtngoằn ngoèonhọndàitrònvuông9Màu biểuđenđỏxanhtrắngvàng10Vật biểuRùaChimRồngHổNgườiBảng 2.4 : Một số ứng dụng của Ngũ hànhMang tính ước lệ hơn cả là bộ vật biểu. Đáng chú ý quan tâm là trong số vật biểu cho 5 phương thì đã có 3 là những động vật hoang dã tiêu biểu vượt trội của vùng phương Nam sông nước – đó là Chim, Rồng và Rùa ; thành ngữ Nước Ta có câu : Nhất điểu, nhì xà, tam ngư, tứ tượng .Vật biểu cho phương chính nam là Chim. Đây là loài vật luôn quy tụ về phương nam ấm nắng. Không phải ngẫu nhiên mà người Lạc Việt tự xưng là dòng dõi họ Hồng Bàng ( Hồng Bàng = một loài sếu lớn ), và trên những trống đồng là cả một quốc tế những loài chim, con người cũng dùng lông chim để hóa trang .Vật biểu cho phương đông là Rồng. Đây là con vật do người Bách Việt tưởng tượng ra trên cơ sở nguyên mẫu là cá sấu và rắn ( xem III – § 1.2.2 ). Tính cách trọng tình cảm, hiếu hòa của người nông nghiệp đã biến con cá sấu nguyên mẫu độc ác thành con rồng tưởng tượng cao quý, hiền lành. Rồng còn là con vật mang đủ tính tổng hợp và linh động của văn hóa truyền thống nông nghiệp với những trái chiều nước / lửa, nước / trời ( sinh ra từ nước rồi bay lên trời và phun lửa ), linh động tới mức không cần có cánh mà vẫn hoàn toàn có thể bay lên trời được .Vật biểu cho phương tây là Hổ – con vật đại diện thay mặt rất tương thích cho văn hóa truyền thống gốc du mục trọng động, trọng sức mạnh .Vật biểu cho phương bắc là Rùa. Phương bắc xét trong mạng lưới hệ thống cũng thuộc vùng văn hóa truyền thống gốc du mục trọng động, tuy nhiên lại là phương của hành Thủy : nước là cái có tầm quan trọng số một ( sau đất ) so với nghề nông lúa nước, mà con rùa thì gắn liền với nước .Vật biểu cho TW là Người. Con người đứng ở TT quản lý muôn loài, quản lý bốn phương .Vật biểu của hành / phương nào thì mang theo màu biểu của hành / phương ấy. Cho nên, khi xã hội có vua, mà vua thì quản lý con người, con người quản lý muôn loài, thành ra Vua mới giành lấy màu vàng ( màu của hành Thổ, của Trung ương, của Con Người ) làm của riêng cho mình. Vua mặc áo màu vàng là do đó !2.5.2. Trong truyền thống cuội nguồn văn hóa truyền thống dân gian, ta hoàn toàn có thể gặp rất nhiều ứng dụng của Ngũ hành. Chẳng hạn, người Nước Ta trị tà ma bằng bùa Ngũ sắt ( = Ngũ hành ), bằng bức tranh dân gian Ngũ Hổ vẽ 5 con hổ ở 5 phương với 5 màu theo Ngũ hành ( xem hình ở bìa 4 ) với ý nghĩa : Hổ tượng trưng cho sức mạnh, trấn trị ở khắp 5 phương, tà ma không còn lối thoát ! Ở những liên hoan sử dụng những lá cờ hình vuông vắn may hằng vải 5 màu theo Ngũ hành. Không gian thiên hà so với người Nước Ta không phải 4 phương mà là 5 phương theo Ngũ hành : Ngũ phương chi thần ( thần 5 phương trời ), Ngũ đạo chi thần ( thần 5 ngả đường ) ; không phải 8 hướng mà là 9 hướng ( biến thể của 5 hướng ) : Lạy 9 phương lời, lạy 10 phương đất. Cũng không phải ngẫu nhiên mà 6 ngọn núi ở Non Nước ( Quảng Nam được quy về 5 để gọi là Ngũ Hành Sơn. Ở lăng Trần Thủ Độ ( Tỉnh Thái Bình ) có đặt tượng hổ đá phía tây, rồng phía đông, phượng ( chim ) phía nam, rùa phía bắc, mộ Trần Thủ Độ ở giữa, theo đúng lao lý vật biểu trong Ngũ hành .

Một điều rất đáng chú ý là trong các ứng dụng dân gian của Ngũ hành, ngoài trung ương là vị trí đặc biệt ra thì phương nam và đông (phương của văn hóa gốc nông nghiệp) thường được coi trọng hơn bắc và tây (phương của văn hóa gốc du mục): Chẳng hạn, trong truyền thuyết Năm Tào – Bắc Đẩu, trong khi thần Nam Tào giữ sổ sinh (coi sự sống) ở phương nam, bên trái Ngọc Hoàng, thì than Bắc Đẩu giữ sổ tử (coi sự chết) lại ở phương bắc, bên phải Ngọc Hoàng.

Trong khi màu đỏ ( phương nam ) thường được xem là màu của niềm vui và mọi sự tốt đẹp ( đám cưới, ngày tết, việc vui mừng đấu dùng màu đỏ ) : màu xanh ( phương đông ) được xem là màu của sự sống, thì màu trắng ( phương tây ) là màu của chết chóc ( tang ma xưa dùng màu trắng ), màu đen ( phương bắc ) là màu tang thứ hai ( đám tang vua Lê Thánh Tông 1497 pháp luật cho những quan trong 100 ngày mặc đồ trắng, ngoài 100 ngày mặc đồ đen đến chầu ). Ở những làng quê, nghĩa trang thường đặt ở phía tây. Ở nhiều vùng dân tộc bản địa, ngay cả rừng phía tây cũng được xem là nơi ở của ma quỷ. Người Chàm coi phía bắc là nơi của người chết ( nghĩa trang ), phía nam của người sống, phía tây của ma quỷ, phía đông của thánh thần. Trong thuật Phong thủy, việc tìm đất gọi là tầm Long ( phương đông ) ; công cụ tìm đất là cái tróc long ; đất tốt có Tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ thi tay Long ( phương đông ) phải dài hơn tay Hổ !2.5.3. Như đã nói, một hướng khác đi theo con đường phân đôi cặp Lưỡng nghi “ Âm-Dương ” thành Tứ tượng ( từ 2 mùa nóng-lạnh thu được 4 mùa Xuân-Hạ-Thu-Đông ; từ 2 phương chính nam-bắc-đông-tây ). Rồi từ tứ tượng phân đôi tiếp mà thành Bát quái. Bát quái có 8 quẻ ( Càn, Đoài, Li, Chân, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn ) ; mỗi quẻ biểu lộ bằng 3 vạch liền ( = lẻ, dương ) và / hoặc đứt ( = chẵn, âm ). Bát quái Tiên thiên ( có trước ), hình tượng cho 8 hiện tượng kỳ lạ tự nhiên : Trời-Đầm-Lửa-Sấm-Gió-Nước-Núi-Đất. Bát quái Hậu thiên ( có sau ), hình tượng cho cha mẹ và 6 con trong một mái ấm gia đình .Để trừ tà ma, trong khi dân gian phương Nam sử dụng Ngũ hành ( bùa ngũ sắc, tranh Ngũ hổ ), thì người phương Bắc dùng Bát quái làm bùa. Ở Nước Ta, ứng dụng của Bát quái Open cùng những tác động ảnh hưởng của văn hóa truyền thống Trung Quốc, nó thường chỉ số lượng giới hạn trong những người chịu ảnh hưởng tác động của Nho học cùng một số ít những tầng lớp thị dân .

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.